Interculturele uitwisseling: Belgische en Oegandese blikken op onderwijs
Om beter te begrijpen wat interculturele uitwisselingen kunnen betekenen, blikken we terug op een project van enkele jaren geleden. Belgische en Oegandese leerkrachten gingen toen in dialoog over wereldburgerschapseducatie en genderongelijkheid.
Die samenwerking met een land uit het Zuiden, duidde duidelijk hoe belangrijk het is om op een respectvolle en bewuste manier om te gaan met machtsverhoudingen en de koloniale geschiedenis. De context verschilt natuurlijk van die in Oekraïne vandaag, maar één ding blijft hetzelfde: bij elke interculturele uitwisseling is aandacht voor de lokale realiteit onmisbaar.
Over grenzen heen: wat leren we uit interculturele uitwisselingen?
In 2020-2021 zetten Enabel en BeGlobal een uitwisseling op tussen Belgische lerarenopleiders en hun Oegandese collega’s van de universiteit van Kampala. Het centrale thema was wereldburgerschapseducatie, met bijzondere aandacht voor gender(on)gelijkheid.
De Belgische lerarenopleiders brachten eerst een bezoek aan Oeganda. Een jaar later maakten de Oegandese collega’s de omgekeerde reis naar België.
Wederzijdse verrijking
De deelnemers leerden niet alleen over elkaars cultuur, maar vooral over elkaars onderwijspraktijken en pedagogische tools. Het werd een dialoog over gedeelde waarden, maar ook over de verschillen in aanpak en visie.
Tijdens schoolbezoeken werd duidelijk dat er verrassend veel gelijkenissen zijn tussen beide onderwijssystemen. Tegelijk brachten de verschillen nieuwe perspectieven: zo bood technologie in België een belangrijke hefboom tijdens de coronacrisis, terwijl Oegandese waarderende pedagogieken sterk motiverend werkten voor hun leerlingen.
Etische aandachtspunten bij interculturele uitwisseling
Bij elke interculturele uitwisseling is het belangrijk om het koloniale verleden van België in Afrika onder ogen te zien, net als de hardnekkige sporen van een neokoloniale blik. Daarom is het essentieel om kritisch te kijken naar gedragspatronen – vaak onbewust, maar diepgeworteld en problematisch. Het koloniale verleden is geen schuld die we moeten torsen, maar een uitnodiging tot voortdurende zelfreflectie.
De ervaringen uit het uitwisselingsproject geven stof tot nadenken over de ethische kant van zo’n interculturele samenwerking. Hoewel Oeganda geen voormalige Belgische kolonie is, kunnen bepaalde houdingen sporen vertonen van systemisch racisme.
De koloniale geschiedenis werd bewust in het traject verwerkt, wat zorgde voor meer wederzijds begrip. Hoewel België geen koloniaal verleden heeft met Oeganda, is een bepaalde machtsverhouding mogelijks voelbaar. Als land uit het Noorden, met een koloniaal verleden, draagt België vaak nog dominante referentiekaders en houdingen mee – iets wat ook tijdens interculturele uitwisselingen naar boven kan komen. Daarom startte elke uitwisselingsweek met een kennismaking met de onderwijssystemen van beide landen, om elkaars context beter te begrijpen.
Socioloog Quijano (1960) noemt het fenomeen waarbij witte mensen zich superieur achten op vlak van kennis en inzicht de “kolonisatie van kennis”. Die diepgewortelde racistische visie zie je vandaag nog steeds terug, bijvoorbeeld in het feit dat we landen in het Zuiden nog vaak aanduiden als “onderontwikkeld”. Alsof Europese landen de maatstaf zijn, moderniteit de norm is, en wij bepalen wat telt als vooruitgang.
Sommige onderwijsmethoden, zoals digitale tools of actieve pedagogieën, werden aanvankelijk voorgesteld als evidente oplossingen. Zo bracht een Belgische leerkracht tijdens de uitwisseling in Oeganda het belang van digitalisering aan. Maar de confrontatie met andere perspectieven maakte hem bewust van het feit dat zulke oplossingen niet overal toepasbaar zijn.
Kortom: enkel met oog voor de economische, culturele en sociale context kunnen we echt in dialoog gaan. Het doel is niet om onze eigen werkwijze op te leggen of als “universeel” voor te stellen – die is immers niet overal passend.
Ook etnocentrisme – waarbij je onbewust je eigen visie, gevormd door je socio-culturele achtergrond als uitgangspunt neemt– is een risico. Interculturele uitwisseling vraagt net dat we onze blik verruimen. Maar dat kan lastig worden wanneer beide partijen botsen op fundamenteel verschillende referentiekaders, zoals bij het thema gender(on)gelijkheid dat tijdens deze uitwisseling centraal stond.
Zo’n verschillende opvattingenkunnen open gesprekken bemoeilijken, omdat het confronterend is om met verschillende wereldbeelden om te gaan. Tegelijk is het belangrijk om hierbij ook ons neokoloniaal referentiekader in vraag te stellen: waarom denken we soms dat wij het beter begrijpen, zonder rekening te houden met andere contexten, culturele invullingen en vormen van genderongelijkheid die in Oeganda anders tot uiting komen dan in België?
Van uitwisseling naar wederzijds begrip
Interculturele uitwisselingen zijn een waardevolle kans om van elkaar te leren en elkaars leefwereld beter te begrijpen. Vertrekken we daarbij vanuit oprechte luisterbereidheid, openheid en respect, dan ontstaat er niet alleen ruimte om kennis te delen, maar ook om stil te staan bij onbewuste vooroordelen die we mogelijk met ons meedragen uit het verleden. Door een bescheiden en dialooggerichte houding aan te nemen, kunnen we bouwen aan meer evenwichtige relaties waarin elke cultuur erkend wordt in haar eigen waarde – met al haar rijkdom en diversiteit.
Voor wie meer wil weten: ontdek Waarheidsregimes, een docureeks die het koloniale erfgoed en de huidige gevolgen ervan belicht door een reis van België naar Oeganda. In vijf afleveringen krijg je handvatten om deze essentiële thema’s beter te begrijpen en te bespreken.
