Basisvaststellingen in de literatuur

De academische wereld is in toenemende mate overtuigd van de relevantie van wereldburgerschapseducatie. Er bestaat dan ook heel wat onderzoek naar wereldburgerschapseducatie en de uiteenlopende verwante thema’s. Onderzoeksnetwerken en –groepen zien de laatste decennia het levenslicht.

In Europa speelt ANGEL (Academic Network on Global Education & Learning) een belangrijke rol in het samenbrengen van onderzoekers uit verschillende landen. Een bijzondere vermelding verdient ANGELs Global Education Digest, een uitvoerige bibliografie van academisch en onderzoeksmateriaal rond wereldburgerschapseducatie die het netwerk op gezette tijden publiceert. In Vlaanderen legt een specifieke onderzoeksgroep binnen HIVA – Onderzoeksinstituut voor Arbeid en Samenleving zich specifiek toe op het bestuderen van wereldburgerschapseducatie.

Internationale tijdschriften die ingaan op onderzoek en debatten in het kader van wereldburgerschapseducatie, zoals de International Journal of Development Education and Global Learning, zetten deze beweging kracht bij. Ook verschijnen academische standaardwerken rond wereldburgerschapseducatie, zoals The Bloomsbury Handbook of Global Education and Learning (2020) en The Palgrave Handbook of Global Citizenship and Education (2018).

Wereldburgerschapseducatie is uitgegroeid tot een specifiek onderzoeksdomein. Een volledig overzicht van het bestaand onderzoek is uiteraard niet mogelijk. Hieronder verzamelen we daarom vier fundamentele onderzoeksbevindingen die de werking van BeGlobal inspireren, telkens gelinkt aan enkele boeiende teksten.

• Vaststelling 1: Wereldburgerschapseducatie is inzicht, inleving en engagement
• Vaststelling 2: Belang van een kritische benadering
• Vaststelling 3: Duurzame resultaten via een whole school approach
• Vaststelling 4: Nood aan een Vlaamse inhaalbeweging

Vaststelling 1: Wereldburgerschapseducatie is inzicht, inleving en engagement
Wereldburgerschapseducatie beperkt zich niet tot het cognitieve domein. Kennis over de wereld en vaardigheden als systeemdenken om haar complexiteit te doorgronden, zijn slechts een deel van het verhaal. Daarnaast mogen de socio-emotionele dimensie zoals inlevingsvermogen en gedragsmatige dimensie zoals mogelijkheden tot engagement niet vergeten worden.

Met deze drie dimensies ligt wereldburgerschapseducatie in lijn met algemene ontwikkelingen binnen het onderwijs. Competenties zijn er vandaag niet meer weg te denken. Zij brengen kennis, vaardigheden en attitudes samen en maken het geleerde toepasbaar in uiteenlopende situaties in het dagelijks leven, nu en later. Ook de nieuwe eindtermen voor het Vlaams onderwijs, waaronder de sleutelcompetentie burgerschap, zijn doordrongen van deze gedachte.

Vanuit zijn verschillende dimensies plaatst wereldburgerschapseducatie het streven naar mondiale rechtvaardigheid als waarde centraal. Het dicteert hiermee echter niet hoe een rechtvaardige wereld er dan wel precies moet uitzien en op welke wijze dit dan wel moet worden verwezenlijkt. Dat is immers voer voor heel wat debat.

Wereldburgerschapseducatie wil net dit debat naar de voorgrond plaatsen. Het wil leerlingen warm maken om rond mondiale vragen aan de slag te gaan. Het biedt hen de noodzakelijke handvatten om goed geïnformeerd in de wereld te staan, stimuleert een respectvolle en empathische omgang met de ander, en schept handelingsperspectieven om zelf een engagement op te nemen voor meer mondiale rechtvaardigheid.

Inspirerende teksten:
Boix Mansilla, V. (2016), ’How to be a global thinker’, Educational Leadership, 74(4), p. 10-16.
Sass, W., Boeve-de Pauw, J., Olsson, D., Gericke, N., De Maeyer, S., & Van Petegem, P. (2020). ‘Redefining action competence: The case of sustainable development’. The Journal of Environmental Education, p. 1–14.
Wintersteiner, W., Grobbauer, H., Diendorfer, G., & Reitmair-Juárez, S. (2015). Global Citizenship Education: Citizenship Education for Globalizing Societies. Klagenfurt: Zentrum für Friedensforschung und Friedenspädagogik (in samenwerking met de Oostenrijkse UNESCO-Commissie).

Vaststelling 2: Belang van een kritische benadering
Er gebeurt heel wat pedagogisch-filosofisch denkwerk rond wereldburgerschapseducatie. Belangrijk vertrekpunt: onderwijs is altijd burgerschapsvormend en brengt steeds bepaalde waarden over. Het is daarom essentieel dat dit op een open en kritische manier gebeurt.

Gert Biesta en Joel Westheimer zijn twee vooraanstaande hedendaagse denkers rond deze thematiek. De school hoort volgens hen niet zomaar bestaande sociale en politieke verhoudingen te reproduceren. Onderwijs moet daarentegen emancipatorisch zijn. Dit wil zeggen dat het jongeren stimuleert om de samenleving van morgen te verbeelden en vorm te geven.

In lijn met Biesta’s visie wil wereldburgerschapseducatie leerlingen niet alleen voorbereiden op de mondiale samenleving zoals die vandaag is. Het wil hen ook aanmoedigen om die samenleving als burger in vraag te stellen, te herdenken en aan te passen. Dominante denkbeelden en verhoudingen moeten dus ter discussie kunnen staan. Niet onbegrensd, benadrukt Biesta, want democratische waarden en de grenzen van de planeet zorgen voor een duidelijk speelveld.

Ook Joel Westheimer benadrukt het belang van een kritische benadering. Burgerschap gaat verder dan louter het naleven van de regels of af en toe een steentje bijdragen aan het algemeen belang. Het gaat ook om het kritisch onderzoeken van problemen in de samenleving en het adresseren van de grondoorzaken van onrechtvaardigheden. Wereldburgerschapseducatie moedigt leerlingen daarom aan om kritische vragen te stellen en stelt hen bloot aan verschillende perspectieven en opinies.

Inspirerende teksten:
Biesta, G. (2015). ‘Goed onderwijs, functioneel of disfunctioneel? Over de school als oefenplaats voor volwassenheid’. In: in ’t Veld, R. (red.). De echte dingen. Essays over de kwaliteit van onderwijs. Amsterdam: Gopher B.V, p. 57-68.
Westheimer, J. (2017). ‘What kind of citizens do we need?’, Educational Leadership, 75, p. 12–18.

Vaststelling 3: Duurzame resultaten via een whole school approach
Experts zijn het erover eens: wereldburgerschapseducatie blijft best niet opgesloten in een specifiek vak of project. Om duurzame resultaten te boeken, is een integrale schoolbenadering of whole school approach wenselijk.

Een whole school approach integreert wereldburgerschapseducatie in alle aspecten van het schoolleven: van schoolbeleid en schoolcultuur over lesgeven en curriculum tot en met partnerschappen met de bredere schoolomgeving.

Wereldburgerschapseducatie gaat over complexe mondiale kwesties. Het is belangrijk om deze vanuit verschillende invalshoeken te benaderen. Bovendien behelst het zowel cognitieve, socio-emotionele als gedragsmatige leerdomeinen. Leren over mondiale uitdagingen en burgerschap alleen volstaat niet, actief aan de slag gaan met deze kennis is minstens zo belangrijk. Een schoolklimaat dat actie en participatie stimuleert, is daarom onontbeerlijk.

Ook een ruime blik op actua en recente gebeurtenissen in de wereld is essentieel. Dit maakt onderwijs relevant voor de mondiale en multiculturele leefwereld van leerlingen. Samenwerking met partners uit de schoolomgeving kan hier rechtstreeks toe bijdragen.

Inspirerende teksten:
Hunt, F. & King, R. P. (2015). Supporting Whole School Approaches to Global Learning: Focusing Learning and Mapping Impact. Research Paper No. 13 for the Global Learning Programme. Development Education Research Centre. Londen: Development Education Research Centre.
Pauw, L. (2013). Onderwijs en burgerschap: Wat vermag de basisschool? Onderzoek naar De Vreedzame School. Utrecht: Universiteit Utrecht.
Van Alstein, M. (2020). ‘Conflict, burgerschap en vrede. Samenwerken aan een vreedzaam schoolklimaat’. In: Vlaams Vredesinstituut (red.). Jaarverslag 2019: Samenwerken voor vrede. Brussel: Vlaams Vredesinstituut, p. 22-30.

Vaststelling 4: Nood aan een Vlaamse inhaalbeweging
Verschillende studies richten zich op het in kaart brengen van burgerschap en burgerschapseducatie. Deze begrippen laten zich niet eenvoudig meten. In de onderzoeksliteratuur bestaat heel wat debat over de vertaling ervan naar toetsbare elementen. Diverse meetinstrumenten kwamen op die manier tot stand. Voor Vlaanderen zijn de International Civic and Citizenship Education Study (ICCS) en de Peiling Burgerzin en Burgerschapseducatie van AHOVOKS misschien wel de meest invloedrijke metingen.

ICCS brengt in kaart hoe het internationaal gesteld is met de burgerschapskennis, -vaardigheden en –attitudes van leerlingen van het tweede jaar secundair onderwijs. In vergelijking met 2009 laat de tweede meting van 2016 een significante stijging zien op vlak van politieke kennis, democratische attitudes en tolerantie bij Vlaamse jongeren. De resultaten schommelen echter op of onder het Europese gemiddelde. Wat betreft actieve participatie op school – nochtans een wezenlijk aspect van wereldburgerschapseducatie – behoort Vlaanderen zelfs tot de slechtste leerlingen van de klas.

Er is verder sprake van een grote kloof tussen leerlingen uit de A-stroom en leerlingen uit de B-stroom op nagenoeg alle items. Deze kloof komt eveneens naar voren in de Peiling Burgerzin en Burgerschapseducatie van 2017. In deze peiling behaalt een ruime meerderheid van de leerlingen uit de derde graad aso en tkso de eindtermen inzake burgerzin. In het bso is dit evenwel minder dan de helft van de leerlingen.

Een inhaalbeweging is bijgevolg nodig in Vlaanderen, en dit op verschillende fronten. Wereldburgerschapseducatie, met zijn nadruk op mondiaal bewustzijn en kritisch burgerschap, is hiervoor de ideale stuwende kracht. Onderzoek van HIVA toont bovendien aan dat Vlaamse leerlingen vragende partij zijn voor meer wereldburgerschap op school.

Inspirerende teksten:
AHOVOKS. (2017). Peiling burgerzin en burgerschapseducatie in de derde graad secundair onderwijs. Brussel: AHOVOKS.
Sampermans, D., Maurissen, L., Louw, G., Hooghe, M., & Claes, E. (2017). ICCS 2016 Rapport Vlaanderen. Een onderzoek naar burgerschapseducatie in Vlaanderen. Eindrapport november 2017. Leuven: KU Leuven Centrum voor Politicologie.
Van Ongevalle, J., Knipprath, H., Juchtmans, G., & Pollet, I. (2015). Wereldburgerschapseducatie op maat: Behoefteonderzoek in het Vlaams secundair onderwijs. Leuven: HIVA Onderzoeksinstituut voor Arbeid en Samenleving (KU Leuven), in opdracht van Kleur Bekennen.

Wij streven ernaar een platform te zijn dat onderzoeksresultaten toegankelijk maakt voor onze vele WBE-partners. Ontbreken er thema’s in de discussie hierboven? Wil je jouw onderzoek in de kijker plaatsen? Laat het ons weten!